Góry są piękne o każdej porze roku, jednak jesień w górach zachwyca najbardziej. Rano doliny toną w mgłach, a nad nimi wyrastają szczyty w przejrzystym powietrzu. Letnie upały odchodzą w niepamięć, tak jak i wakacyjne tłumy. Buczyny przybierają złoto-rude kolory, a granie Tatr Zachodnich robią się miedziane.
Zachęcamy, żeby wyjść spod koca i odstawić kubek gorącej herbaty. Warto pospacerować górskimi szlakami, poczuć zapach liści, nasycić oczy feerią barw i pooddychać świeżym powietrzem. To tylko niektóre zalety jesiennej wycieczki. Po górach chodzimy i piszemy o nich od lat, a w tym wpisie zebraliśmy to, co sami sprawdziliśmy: gdzie jechać i kiedy trafić na najpiękniejsze kolory, które trasy wybrać (wszystkie z plikami GPX) oraz co spakować i na co uważać, kiedy dzień robi się krótki.
Jesień w górach w skrócie
Gdzie: Bieszczady (rude połoniny), Tatry Zachodnie (miedziane Czerwone Wierchy), Beskidy (złote buczyny), Pieniny (mgły w dolinach) i Sudety (jesienne Karkonosze).
Kiedy: szczyt kolorów to zwykle pierwsza połowa października. Modrzewie żółkną później, do końca miesiąca.
Co zabrać: czołówkę, ciepłą warstwę na postoje i raczki na pierwsze oblodzenia.
Gdzie w góry jesienią? Najpiękniejsze pasma w Polsce
Każde pasmo jesienią ma inny charakter. W Bieszczadach i Beskidach zachwycają złote buczyny, Tatry kuszą miedzianymi graniami, a Pieniny słyną z mgieł w dolinach. Poniżej opisujemy miejsca, w których sami byliśmy i zdecydowanie polecamy. Przy każdym paśmie podajemy, kiedy najlepiej jechać, dla kogo jest i gdzie znaleźć nasze relacje z trasami do pobrania w formacie GPX.
Bieszczady jesienią, czyli rude połoniny i kolorowe buczyny
Jak jesień, to zdecydowanie warto rozważyć Bieszczady. W latach 2001–2008 jeździliśmy tu regularnie za sprawą Festiwalu Sztuk Różnych „Bieszczadzkie Anioły”. Poznaliśmy je dobrze, ale to właśnie do jesiennego wypadu wracamy najczęściej wspomnieniami. Nigdzie indziej nie widzieliśmy tak bardzo mieniącego się kolorami krajobrazu. Lasy bukowe płonące czerwienią i spłowiałe połoniny gwarantują niezapomniane wrażenia.
Na pierwszy raz polecamy Połoninę Caryńską z Przełęczy Wyżniańskiej. Wejście zielonym szlakiem zajmuje niecałe półtorej godziny, a całość z postojami trochę poniżej trzech godzin. Czerwień, żółć, bordo i pomarańcz zatrzymują co kilka minut na zdjęcia. Na dłuższą wycieczkę wybierzcie Połoninę Wetlińską albo Tarnicę, najwyższy szczyt polskich Bieszczadów.
Bieszczady to jednak nie tylko połoniny. W deszczowy dzień warto objechać drewniane cerkwie, np. w Smolniku nad Sanem wpisaną na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.
Kiedy: koniec września – połowa październikaDla kogo: dla każdego, łagodne połoniny
Tatry jesienią. Miedziane Czerwone Wierchy i złote modrzewie
Dla wielu osób Tatry to najpiękniejsze góry w Polsce. Owszem, są powody ku takiemu myśleniu. Sami lubimy najwyższe góry Polski, ale nie wyróżniamy ich specjalnie, nie bywamy w nich zbyt często.
Niemniej przyznać musimy, że jesienią mają coś w sobie. Na szczytach Tatr Wysokich leżą pierwsze śniegi, a granie Tatr Zachodnich czerwienieją za sprawą przebarwiającej się rośliny o nazwie sit skucina. Czerwone Wierchy wyglądają wtedy, jakby płonęły.
Uwaga: w Tatrach jesień szybko przechodzi w zimę. Pierwszy śnieg i oblodzenia na graniach pojawiają się często już w październiku. Koniecznie trzeba sprawdzić komunikaty lawinowe i warunki na stronie TOPR, a do plecaka warto zabrać raczki.
Kiedy: koniec września – połowa październikaDla kogo: dla osób z kondycją, uwaga na oblodzenia
Beskidy jesienią. Złote buczyny, morze chmur i łagodne szlaki
Beskidy to najlepszy wybór na jesienny weekend bez długiego dojazdu. Szlaki są łagodne, schronisk jest dużo, a w pierwszej połowie października buczyny robią się złote i rude. Niewielkie wysokości sprawiają, że na szczyt można wyjść jeszcze po ciemku i poczekać na wschód słońca nad morzem chmur.
Najwyższa i najbardziej wymagająca jest Babia Góra, z której przy dobrej pogodzie widać Tatry. W drugiej połowie października trzeba się tam liczyć z wiatrem i pierwszym śniegiem. Spokojniej jest w Beskidzie Śląskim: na Trzech Kopcach Wiślańskich czy Skrzycznem szlaki są szerokie i dobrze oznakowane, także po zmroku. Jeśli lubisz krótkie, strome podejścia i widoki na pagórki tonące we mgle, wybierz Beskid Wyspowy, np. Ćwilin. Najmniej ludzi zaś spotkasz w Beskidzie Niskim, gdzie oprócz szlaków czekają drewniane cerkwie.
Kiedy: pierwsza połowa październikaDla kogo: dla każdego, także na krótki wypad
Sudety polecają się na jesień
Sudety jesienią są mniej oblegane niż Tatry, mają dobrą infrastrukturę i dużo krótkich tras. Pod koniec października buczyny u stóp Karkonoszy płoną kolorami, a z wyższych partii często widać morze mgieł nad Kotliną Jeleniogórską.
Klasyką jest Śnieżka z Karpacza, czyli całodniowa trasa przez Przełęcz pod Śnieżką. Na szczycie prawie zawsze mocno wieje, zabierz coś chroniącego przed wiatrem. Na popołudnie albo wypad z dziećmi lepiej pasuje Zamek Chojnik. Godzinne podejście prowadzi przez jesienny las, a z murów rozciąga się panorama Karkonoszy. Na długie, spokojne wędrówki wybierz Góry Izerskie z Wysoką Kopą. Zbieraczy Korony Gór Polski ucieszy też Skopiec w Krainie Wygasłych Wulkanów.
Kiedy: połowa – koniec październikaDla kogo: dla każdego, od spaceru po całodniową trasę
Pieniny i Spisz jesienią
Pieniny jesienią to przede wszystkim mgły. Przy jesiennym wschodzie słońca morze mgieł nad Dunajcem jest prawie pewne, a z mgieł wyrastają wapienne skały i szczyty. Lasy na zboczach żółkną i rudzieją, a na horyzoncie pojawiają się Tatry, czasem już z pierwszym śniegiem. Turystów jest wyraźnie mniej niż latem.
Kilka kilometrów dalej, na Spiszu, leży przełęcz nad Łapszanką. To jeden z najlepszych punktów widokowych na Tatry – od Bielskich przez Wysokie po Zachodnie. Najładniej jest tutaj o zachodzie słońca.
Jesienią warto też trafić na redyk, czyli zejście owiec z hal. Jest to atrakcja nie tylko dla najmłodszych.
Kiedy: październik, o świcie lub o zachodzieDla kogo: dla każdego, krótkie trasy
Kiedy jechać w góry jesienią? Kalendarz kolorów
Szczyt jesiennych kolorów w polskich górach przypada zwykle na pierwszą połowę października. Jesień idzie jednak z góry na dół. Najwcześniej, pod koniec września, rudzieją trawy na tatrzańskich graniach. Potem przychodzi kolej na buczyny w Beskidach i Bieszczadach, a na końcu, w drugiej połowie października, żółkną modrzewie. W listopadzie kolorów jest już mniej. Za to pojawiają się inwersje, czyli mgły w dolinach i słońce na szczytach.
2. połowa – modrzewie w dolinach, często pierwszy śnieg
2. połowa – pierwszy śnieg na Babiej Górze i Pilsku
Jak trafić w szczyt kolorów?
- Śledź kamery internetowe w schroniskach i na szczytach (np. monitoring pogody TOPR, kamery z Kasprowego Wierchu, widok na Babią Górę). Kiedy buczyny na zdjęciach robią się złote, warto zaplanować wypad.
- Pamiętaj o wysokości. Na szczytach kolory pojawiają się wcześniej i szybciej znikają niż w dolinach.
- Uważaj na wichury i przymrozki. Silny wiatr potrafi w jeden dzień zerwać liście, a mróz przyspiesza żółknięcie.
- Inwersji szukaj po przejściu frontu. Najlepsze warunki są przy wyżu: bezchmurna, bezwietrzna noc i zimne powietrze w dolinach.
9 tras na jesienny weekend (z plikami śladów GPX)
Wybraliśmy dziewięć tras, które sami przeszliśmy i które idealnie nadają się na jesienne wypady.
Jak się ubrać i co spakować w góry jesienią? Checklista
Jesienią w górach jednego dnia potrafią się zdarzyć przymrozek o świcie, słońce w południe i deszcz ze śniegiem po południu. Dlatego zamiast jednej grubej kurtki zabierz kilka cieńszych warstw, które łatwo zdjąć i założyć. Na postojach i na szczycie szybko robi się zimno, więc ciepła warstwa w plecaku to podstawa, nawet gdy w dolinie świeci słońce.
Ubiór na cebulkę. Bliżej ciała bielizna termoaktywna (nie bawełna, która trzyma pot), na nią polar lub bluza ze stretchu, a na wierzch kurtka przeciwdeszczowa i przeciwwiatrowa. Do plecaka lekka puchówka na postoje oraz czapka, buff i cienkie rękawiczki, przydatne rano i wieczorem już od końca września.
Buty na mokre liście i błoto. Jesienne szlaki są śliskie: liście zakrywają kamienie i korzenie, a w buczynach długo utrzymuje się błoto. Wybierz buty z głębokim bieżnikiem i membraną. Przy dużej ilości błota przydadzą się stuptuty, a na stromych zejściach kijki.
Ekwipunek na krótki dzień. Jesienią zmrok zapada szybko, a w lesie robi się ciemno jeszcze przed zachodem słońca. W plecaku zawsze miej:
- czołówkę z zapasową baterią i powerbank,
- raczki lub mikroraczki na pierwsze oblodzenia,
- termos z gorącą herbatą i coś słodkiego,
- folię NRC i małą apteczkę,
- mapę offline w telefonie (np. mapy.com).
Bezpieczeństwo w górach jesienią
Krótki dzień – planuj wyjście rano
Od września do końca listopada dzień skraca się o prawie pięć godzin. Po zmianie czasu w ostatnią niedzielę października słońce zachodzi godzinę wcześniej, około 16:10-16:40. Planuj wycieczkę tak, żeby zejść przed zachodem. Po nim zostaje około pół godziny szarówki.
Na szlaku: liście, lód i dzika przyroda
Jesienne zagrożenia są mniej oczywiste niż zimą. Pod warstwą liści nie widać ruchomych kamieni ani korzeni, więc na stromych zejściach idź wolniej i używaj kijków. Wyżej, zwłaszcza w Tatrach, poranny szron i lód potrafią leżeć w cieniu przez cały dzień.
To także ruchliwy czas dla zwierząt. Od połowy września do połowy października trwa rykowisko: jelenie są wtedy pobudzone, więc nie podchodź do nich i trzymaj psa na smyczy. Jesienią i zimą odbywają się polowania zbiorowe. Jeśli zobaczysz tablicę „Uwaga, polowanie”, nie schodź ze szlaku. W Bieszczadach niedźwiedzie intensywnie żerują przed zimą, więc nie zostawiaj jedzenia i w gęstym lesie rozmawiaj normalnym głosem. Kleszcze są aktywne aż do pierwszych mrozów, dlatego po powrocie obejrzyj siebie i psa.
Numery alarmowe w górach
GOPR i TOPR: 985 lub 601 100 300, numer alarmowy: 112. Przed wyjazdem zainstaluj aplikację Ratunek: jednym przyciskiem wyśle ratownikom Twoją lokalizację.
Jesienna fotografia górska – jak złapać inwersję i złote światło
Jesień to najlepsza pora na górskie zdjęcia. Powietrze jest przejrzyste, słońce stoi nisko przez cały dzień, a doliny wypełniają się mgłą. Większość naszych najlepszych kadrów powstała właśnie jesienią, najczęściej o świcie.
Kiedy występują inwersje i mgły w dolinach?
Inwersja, czyli mgła w dolinach i słońce na szczytach, tworzy się najczęściej przy wyżu, po przejściu deszczowego frontu. Potrzebna jest bezchmurna, bezwietrzna noc. Wtedy zimne i wilgotne powietrze spływa w doliny i skrapla się w mgłę, a cieplejsze zostaje wyżej. Najlepsze warunki są o świcie i w pierwszej godzinie po wschodzie słońca. Później mgła zwykle opada albo się rozwiewa.
Inwersji nie da się zaplanować na pewno, ale można mocno zwiększyć szanse. Przed wyjazdem sprawdź trzy rzeczy:
- Prognoza: szukaj wysokiego ciśnienia, małego wiatru i dużej wilgotności przy gruncie po deszczowym dniu. Przydaje się warstwa niskich chmur w Windy albo meteogramy na meteo.pl.
- Kamery internetowe: dzień wcześniej wieczorem sprawdź kamery na szczytach. Jeśli doliny już się zamglają, rano będzie dobrze.
- Wysokość: wystarczy szczyt, który wystaje ponad typową warstwę mgieł, czyli 1000–1300 m n.p.m. Nie trzeba od razu iść w Tatry.
Morze mgieł najłatwiej zobaczyć z miejsc, które górują nad szerokimi dolinami i kotlinami. Z Babiej Góry przy dobrych warunkach widać Tatry wyrastające z chmur. Ze Śnieżki patrzy się na zamgloną Kotlinę Jeleniogórską. W Pieninach klasyką jest Sokolica nad Dunajcem, a na zachód słońca z panoramą całych Tatr warto podjechać na przełęcz nad Łapszanką.
Złota godzina jesienią jest krótka
Wokół równonocy jesiennej słońce wschodzi i zachodzi pod bardziej stromym kątem niż latem czy zimą. Złota godzina i szarówka trwają wtedy najkrócej, często około pół godziny. Na miejscu bądź wcześniej, z ustawionym statywem i kadrem wybranym jeszcze po ciemku. Zabierz czołówkę, ciepłe rękawiczki do obsługi aparatu i zapasowy akumulator, bo w chłodzie szybciej się rozładowuje.
Więcej naszych zdjęć z gór znajdziesz w kategorii Fotografia.
FAQ – najczęstsze pytania o jesień w górach
Zwykle w pierwszej połowie października. Najwcześniej, pod koniec września, rudzieją trawy na graniach Tatr Zachodnich. Potem złocą się buczyny w Bieszczadach i Beskidach, a na końcu, w drugiej połowie października, żółkną modrzewie. Dokładny termin zależy od pogody w danym roku i od wysokości. Wyżej jesień przychodzi wcześniej.
Na krótki wyjazd najlepiej sprawdzą się Beskidy i Pieniny. Szlaki są tam łagodne, schronisk jest dużo, a dojazd z dużych miast krótki. Z południa Polski polecamy Babią Górę, Ćwilin albo Trzy Kopce Wiślańskie. Z zachodu dobrym wyborem będą Karkonosze i Zamek Chojnik. Na dłuższy weekend jedź w Bieszczady.
Tak, jeśli szukasz spokoju i mgieł w dolinach. W listopadzie liści jest już mniej, ale to najlepszy czas na inwersje i puste szlaki. Dzień jest jednak krótki, a w Tatrach i na najwyższych szczytach Beskidów może leżeć śnieg. Zabierz czołówkę i raczki, a trasę zaplanuj tak, żeby zejść przed zmrokiem.
Najspokojniej jest w Beskidzie Niskim, Beskidzie Wyspowym i Górach Izerskich. W dni powszednie spokojnie bywa też w Bieszczadach, poza szczytem sezonu na połoniny. Najwięcej ludzi spotkasz w październikowe weekendy w Tatrach i Pieninach. Tam warto wyjść o świcie, bo na grani jest wtedy pusto, a tłumy pojawiają się dopiero później.
Często tak, zwłaszcza od października. Pierwszy śnieg na graniach może spaść już pod koniec września, a w cieniu szybko zamienia się w lód. W dolinach zwykle go nie ma, ale wyżej trzeba liczyć się z oblodzeniami. Przed wyjściem sprawdź komunikat TOPR i warunki na szlakach, a do plecaka zabierz raczki.
Inwersja to zjawisko, w którym zimne, wilgotne powietrze zostaje w dolinach i tworzy morze mgieł, a na szczytach świeci słońce. Najczęściej zdarza się przy wyżu, po deszczowym dniu, gdy noc jest bezchmurna i bezwietrzna. Najlepiej widać ją o świcie z wyższych szczytów, np. z Babiej Góry czy Śnieżki, ale w Pieninach wystarczy niska Sokolica nad doliną Dunajca.
Większość schronisk PTTK działa przez cały rok, więc jesienią też przenocujesz i zjesz ciepły posiłek. Po sezonie niektóre ograniczają godziny otwarcia albo zamykają się na kilka dni z powodu remontów lub przerw technicznych. Restauracje na szczytach, np. na Śnieżce, też bywają zamknięte. Przed wyjazdem zadzwoń albo sprawdź stronę schroniska.
A Wy gdzie najchętniej chodzicie jesienią? Podzielcie się w komentarzu swoimi ulubionymi miejscami, chętnie dopiszemy je do naszej listy na przyszły sezon.